Wat is een BOPA? Afwijken van het omgevingsplan uitgelegd

Een BOPA (buitenplanse omgevingsplanactiviteit) is de vergunning waarmee je toestemming krijgt voor iets wat volgens het omgevingsplan van je gemeente eigenlijk niet mag. Je gebruikt hem als je plan botst met de regels op jouw locatie en je die regels niet zelf kunt wijzigen. De gemeente beoordeelt dan of jouw afwijking toch aanvaardbaar is, en verbindt er zo nodig voorwaarden aan.

De BOPA bestaat sinds de invoering van de Omgevingswet en heeft twee bekende regelingen vervangen: de oude afwijkingsvergunning (de "grote" planologische afwijking) en de kruimelgevallenregeling voor kleinere afwijkingen. Op deze pagina lees je wanneer je een BOPA nodig hebt, hoe de procedure en doorlooptijd eruitzien, welke rol participatie speelt en wat de kosten in grote lijnen zijn. Dit is algemene informatie en geen juridisch advies: de exacte regels staan altijd in het omgevingsplan van jouw gemeente.

Wat is een BOPA precies?

Elke gemeente heeft een omgevingsplan waarin per locatie staat wat er is toegestaan: welke functies (zoals wonen, bedrijf of tuin), hoe hoog en hoe groot je mag bouwen en waarvoor je een pand mag gebruiken. Wil je iets doen wat past binnen die regels, dan is er niets aan de hand. Wil je iets wat er buiten valt, dan heb je een omgevingsvergunning nodig om van het plan af te wijken. Die vergunning heet een omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit, kortweg BOPA.

Het woord "buitenplans" is de kern: je vraagt toestemming voor iets waar het plan zelf geen ruimte voor biedt. Dat is anders dan een binnenplanse afwijking, waarbij het omgevingsplan zelf al een uitzonderingsmogelijkheid noemt (bijvoorbeeld een afwijkingsbevoegdheid voor een paar meter extra). Bij een BOPA gaat het juist om gevallen die het plan niet had voorzien. Meer achtergrond over de spelregels vind je op afwijken van het bestemmingsplan en het verschil tussen bestemmingsplan en omgevingsplan.

• Past je plan binnen de regels? Dan geen BOPA nodig.
• Biedt het plan zelf een uitzondering? Dan is het een binnenplanse afwijking, geen BOPA.
• Valt je plan er echt buiten? Dan is de BOPA de route.

De opvolger van de afwijkingsvergunning en kruimelgevallen

Voor de Omgevingswet werkten gemeenten met de Wabo. Daarin bestonden twee routes om van het bestemmingsplan af te wijken. De eerste was de "kruimelgevallenregeling": een lijst met relatief kleine, veelvoorkomende afwijkingen, zoals een bijgebouw of een gebruikswijziging, die via een korte procedure konden. De tweede was de zwaardere afwijkingsvergunning voor grotere ingrepen, die een lange procedure van ongeveer een half jaar volgde.

De BOPA heeft beide samengevoegd tot één figuur. Er is nu niet langer een vaste lijst van "kruimels" tegenover "grote" gevallen. In plaats daarvan bepaalt de omvang en de impact van jouw plan welke procedure de gemeente kiest. De toets is ook anders geformuleerd: waar het vroeger ging om een "goede ruimtelijke ordening", weegt de gemeente nu of jouw plan past bij een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. In de praktijk kijkt de gemeente naar dezelfde soort belangen: past het in de omgeving, hoe zit het met buren, verkeer, milieu en veiligheid. Achtergrond over dit stelsel lees je op de Omgevingswet.

De procedure en doorlooptijd

Voor een BOPA geldt in de basis de reguliere procedure. De gemeente moet dan binnen 8 weken een besluit nemen, met de mogelijkheid die termijn eenmalig met 6 weken te verlengen. Dat maakt de BOPA voor veel gevallen sneller dan de oude zware afwijkingsvergunning.

Er is wel een belangrijke nuance. De gemeente kan besluiten om voor complexe of gevoelige gevallen de uitgebreide procedure te volgen, die ongeveer een half jaar duurt en waarbij een ontwerpbesluit ter inzage gaat. Ook kan de gemeenteraad bepaalde categorieën aanwijzen waarvoor de raad eerst advies moet geven voordat het college beslist. Dat kan de doorlooptijd verlengen. Anders dan onder de oude regeling wordt een vergunning niet meer automatisch verleend als de termijn verstrijkt, dus wacht een besluit netjes af.

• Reguliere procedure: beslistermijn 8 weken, met mogelijke verlenging van 6 weken.
• Uitgebreide procedure: ongeveer een half jaar, met ontwerpbesluit en zienswijzen.
• Na het besluit is er ruimte voor bezwaar of beroep door belanghebbenden.

Hoe dat laatste werkt, lees je op bezwaar maken. De precieze route en termijnen verschillen per gemeente en per situatie; de uitleg over de procedure geeft je een compleet beeld.

De rol van participatie

Onder de Omgevingswet is participatie een vast onderdeel van de aanvraag. Bij een BOPA moet je bij je aanvraag aangeven of en hoe je de omgeving hebt betrokken: heb je met buren en andere belanghebbenden gesproken, en wat is daaruit gekomen. Participatie is dus niet vrijblijvend, maar het is niet altijd verplicht.

Wanneer participatie wel verplicht is, bepaalt de gemeenteraad. De raad kan categorieën gevallen aanwijzen waarbij je aantoonbaar de omgeving moet hebben geraadpleegd. In andere gevallen weegt de gemeente je participatie mee bij de beoordeling, maar is het geen harde eis. In de praktijk helpt goede participatie je aanvraag: als omwonenden vooraf zijn meegenomen, is de kans op bezwaar kleiner en verloopt de behandeling vaak soepeler.

• Breng in kaart wie er belang bij je plan heeft (directe buren, vereniging van eigenaren, omwonenden).
• Leg uit wat je wilt en luister naar zorgen, bijvoorbeeld over uitzicht, schaduw of geluid.
• Leg vast wat je hebt gedaan met de reacties; dat voeg je bij je aanvraag.

Wat kost een BOPA?

Voor het behandelen van een BOPA-aanvraag brengt de gemeente leges in rekening. Hoeveel dat is, verschilt sterk per gemeente en hangt af van de aard en omvang van je plan. Voor een kleine afwijking ben je doorgaans minder kwijt dan voor een grote functiewijziging of nieuwbouw. Gemeenten publiceren hun tarieven in een legesverordening; kijk daar altijd voor de actuele bedragen, want er staan hier bewust geen vaste getallen die per gemeente afwijken.

Naast de leges kun je te maken krijgen met kosten voor onderzoeken die nodig zijn om je aanvraag te onderbouwen, bijvoorbeeld op het gebied van bodem, geluid, natuur of parkeren. Ook kan advies van een architect of adviseur nodig zijn. Een verstandige eerste stap is vaak een principeverzoek: daarmee peil je bij de gemeente of je plan kansrijk is voordat je de volledige (en duurdere) aanvraag indient. Een overzicht van de kostenposten vind je op de pagina over de kosten.

• Leges voor de behandeling van de aanvraag (bedrag per gemeente verschillend).
• Kosten voor eventuele onderzoeken die je plan onderbouwen.
• Advieskosten voor tekeningen, ruimtelijke onderbouwing of begeleiding.

Hoe check je dit op je adres?

Of je een BOPA nodig hebt, hangt volledig af van wat er op jouw locatie is toegestaan. De praktische aanpak in stappen:

• Kijk eerst wat er nu geldt op je adres. Bekijk de bestemmingsplankaart en de bijbehorende planregels om te zien welke functie, bouwhoogte en maten voor jouw perceel gelden.
• Vergelijk je plan met die regels. Past het erbinnen, dan heb je vaak geen BOPA nodig en soms zelfs helemaal geen vergunning; check daarvoor vergunningvrij bouwen.
• Botst je plan met de regels, dan is de BOPA waarschijnlijk de route. Overweeg eerst een principeverzoek om de haalbaarheid te toetsen.
• Dien je aanvraag in via het Omgevingsloket, met een goede onderbouwing en een beschrijving van je participatie.

Begin met je eigen adres. Gebruik de adres-tool om te zien wat er op jouw locatie geldt, en bepaal daarna of jouw plan binnen de regels past of dat een BOPA nodig is. Twijfel je over de beoordeling, vraag dan om het vooroverleg bij je gemeente.