Horeca beginnen: wat zegt het bestemmingsplan?

Voordat je een pand huurt of koopt voor een horecazaak, moet je weten of het bestemmingsplan daar horeca toestaat - en zo ja, welke soort. Niet elk pand met "horeca" op de kaart mag alles. Een lunchroom is iets anders dan een nachtclub, en het plan bepaalt precies welke categorie op dat adres is toegestaan. Begin je op een plek zonder horecabestemming, dan heb je bijna altijd een functiewijziging nodig voordat je open kunt.

In dit artikel lopen we door de horecacategorieen (van licht naar zwaar), de bestemmingen waar horeca onder valt (horeca, centrum of gemengd), de regels rond een terras, en de exploitatievergunning die naast het bestemmingsplan geldt. Ook laten we zien wat je doet als je pand nog geen horecabestemming heeft. Zo weet je waar je aan toe is voordat je je handtekening zet.

Horecacategorieen: van lichte tot zware horeca

Gemeenten delen horeca op in categorieen, van licht naar zwaar. Die indeling gaat over de overlast die een zaak op de omgeving heeft: geluid, sluitingstijden, verkeer en aanloop. Hoe zwaarder de categorie, hoe strenger het plan er meestal mee omgaat. De exacte namen en nummers verschillen per gemeente, maar de logica is overal vergelijkbaar:

• Lichte / daghoreca - lunchrooms, ijssalons, koffiezaken, broodjeszaken. Gericht op de dag, weinig geluid, sluit vroeg.
• Middelzware horeca - restaurants, eetcafes, bistro's. Ook 's avonds open, maar zonder het karakter van een uitgaansgelegenheid.
• Zware horeca - cafes, bars, discotheken, nachtclubs, zalen met feesten. Laat open, meer geluid en aanloop, vaak alleen toegestaan in specifieke straten of concentratiegebieden.

Sommige gemeenten kennen ook een aparte categorie voor horeca die ondergeschikt is aan een winkel, zoals een zitje bij een bakker. Cruciaal is dat het bestemmingsplan per adres aangeeft welke categorie is toegestaan. Staat er dat alleen categorie 1 mag, dan kun je er geen cafe met een tapvergunning beginnen, ook al staat het pand als horeca op de kaart. Wil je weten hoe zo'n indeling in planregels wordt vastgelegd, lees dan meer over de planregels en de rol van de milieucategorie.

De bestemming horeca, centrum of gemengd

Horeca zit lang niet altijd onder een aparte horecabestemming. Vaak valt het onder een bredere bestemming waarin meerdere functies mogen. De drie die je het meest tegenkomt:

• Horeca - een pand dat specifiek voor horeca is bestemd. Hier is meestal duidelijk welke categorie mag. Lees meer over de bestemming horeca.
• Centrum - een verzamelbestemming in binnensteden en dorpskernen, waar winkels, horeca, dienstverlening en soms wonen door elkaar mogen. Handig, maar let op: ook hier staat vaak welke horecacategorie is toegestaan. Zie de bestemming centrum.
• Gemengd - vergelijkbaar met centrum, met een mix van functies op verschillende bouwlagen of adressen. Bekijk de bestemming gemengd.

Het verschil met een reguliere detailhandelbestemming is belangrijk: een winkelpand is niet automatisch geschikt voor horeca. Andersom mag je in een horecapand meestal geen gewone winkel beginnen. Lees altijd de planregels bij de bestemming en kijk of horeca daar met naam wordt genoemd. Staat horeca er niet tussen, of alleen een lichtere categorie dan je wilt, dan zit je in strijd met het plan en is een functiewijziging nodig.

Regels rond een terras

Een terras lijkt vanzelfsprekend bij horeca, maar het is een apart onderwerp. Of en hoe je een terras mag hebben, hangt af van twee dingen: het bestemmingsplan (of omgevingsplan) en de gemeentelijke regels rond gebruik van de openbare ruimte.

• Terras op eigen grond valt vaak onder het bestemmingsplan. Soms is er een aparte aanduiding of een bestemmingsvlak waar horeca en terras mogen.
• Terras op de stoep of het plein gaat over gemeentegrond. Daar heb je meestal een aparte terrasvergunning of een standplaats-afspraak voor nodig, los van het plan.
• Gemeenten stellen vaak eisen aan afmetingen, openingstijden, geluid en de looproute die vrij moet blijven. Die staan in de terrasregels of de horecanota, niet altijd in het bestemmingsplan zelf.

Reken je dus niet rijk met een groot terras voordat je weet wat de gemeente toestaat. Vraag bij de gemeente na welke regels op jouw straat gelden, en check in de planregels of de grond bij het pand een gebruik als terras toelaat. Zeker in beschermde stadsgezichten of bij een monument kunnen er extra beperkingen zijn aan uitstraling en meubilair.

De exploitatievergunning naast het bestemmingsplan

Een veelgemaakte denkfout: "het pand heeft een horecabestemming, dus ik mag open." Het bestemmingsplan regelt alleen of horeca op die plek is toegestaan. Om daadwerkelijk te exploiteren heb je vaak nog andere vergunningen nodig, die los van het plan staan:

• Exploitatievergunning - veel gemeenten eisen deze voor het uitbaten van een horecazaak. Er wordt onder meer gekeken naar de ondernemer, de openbare orde en het beheer.
• Alcoholvergunning (voorheen drank- en horecavergunning) - nodig zodra je alcohol schenkt. Hieraan hangen eisen aan leidinggevenden en aan de inrichting.
• Terrasvergunning - voor een terras op openbare grond, zoals hierboven beschreven.
• Soms ook een omgevingsvergunning voor verbouwing, een melding voor brandveilig gebruik, of milieuregels bij een keuken.

Deze vergunningen regel je meestal via de gemeente, deels via het Omgevingsloket. Het is verstandig ze in samenhang te bekijken: het heeft geen zin een pand te huren dat qua bestemming klopt, maar waar je bijvoorbeeld door geluidsregels nooit een alcoholvergunning voor je type zaak krijgt. Vraag bij twijfel over de regels een gespecialiseerde jurist om mee te kijken voordat je verplichtingen aangaat.

Geen horecabestemming? De route van functiewijziging

Wil je horeca beginnen op een adres dat volgens het plan geen (of een te lichte) horeca toestaat, dan gebruik je het pand in strijd met de bestemming. Dat heet strijdig gebruik en is niet toegestaan zonder toestemming. Je hebt dan grofweg twee routes:

• Afwijken van het bestemmingsplan - de gemeente kan via een omgevingsvergunning toestaan dat je afwijkt, bijvoorbeeld voor een lichte vorm van horeca. Dit is vaak sneller dan een planwijziging. Lees hoe dat werkt bij afwijken van het bestemmingsplan.
• Het bestemmingsplan (of omgevingsplan) wijzigen - een zwaardere route waarbij de bestemming van het perceel wordt aangepast. Zie bestemmingsplan wijzigen en de bijbehorende procedure.

Beide routes beginnen slim met een principeverzoek: je legt je plan voor en de gemeente geeft aan of ze in beginsel wil meewerken. Zo weet je snel of het kansrijk is, voordat je kosten maakt. Houd rekening met doorlooptijd en kosten, en met mogelijke bezwaren van omwonenden, zeker bij zwaardere horeca in een woonstraat.

Hoe check je dit op je adres? Vul je adres in op de adres-tool en bekijk welke bestemming er geldt en of horeca (en welke categorie) is toegestaan. Gebruik daarnaast de bestemmingsplan-kaart om het bestemmingsvlak en de aanduidingen rond je pand te zien. Vind je horeca niet terug, of alleen een lichtere categorie dan je nodig hebt, dan weet je dat de route van afwijken of wijzigen jouw eerste stap is - vraag dat na bij de gemeente voordat je een pand vastlegt.